Ewaluacja innowacji, podobnie jak sama ewaluacja rozumiana jako rodzaj systematycznych badań, ma stosunkowo krótką historię, sięgającą przełomu lat 70. i 80. Jej rozwój nastąpił w czasie rewolucji informatycznej wraz z rozprzestrzenieniem się technologii informatycznych. Korzeni ewaluacji innowacji należy szukać w procesach ewaluacji rządowych programów badawczo-rozwojowych (B+R). Szczególnym impulsem, który przyczynił się do dynamicznego rozwoju ewaluacji działalności B+R, a w konsekwencji ewaluacji innowacji, było uruchomienie w Stanach Zjednoczonych programu ATP (Advanced Technology Program), który miał na celu promocję działalności B+R, zwiększenie konkurencyjności amerykańskich firm oraz przyrost wiedzy w zakresie nauki i techniki. Europejskie doświadczenia z ewaluacją działalności B+R sięgają początku lat 90. i wiążą się z pierwszym rozdaniem Funduszy Strukturalnych według ujednoliconych reguł. Od tego czasu nastąpił wzrost zainteresowania problematyką ewaluacji działalności innowacyjnej.

Ewaluacja to systematyczne badanie, prowadzone przy użyciu zróżnicowanych metod, którego celem jest oszacowanie (w odniesieniu do jasno sformułowanych kryteriów) jakości i wartości procesu oraz efektów wdrażania interwencji publicznych. W szerszym znaczeniu można zdefiniować ewaluację jako proces określania, gromadzenia i prezentowania użytecznych informacji pozwalających na ocenę alternatyw, jakie ma przed sobą osoba podejmująca decyzję. Ewaluacja jest rodzajem badań stosowanych. Za takie uważa się badania, które definiują problemy konkretnej rzeczywistości bądź poszukują takich strategii, sposobów działania lub programów, które pomogłyby te problemy rozwiązać. Kluczowym elementem, odróżniającym ewaluację od badań stricte naukowych, jest połączenie empirii i diagnozy (elementu wyjaśniającego) z charakterem normatywnym (osądem o wartości danej interwencji). Odpowiedzialne prowadzenie polityki publicznej nie jest możliwe zarówno bez rozważenia wielu potencjalnych alternatyw, jak i bez weryfikacji podjętych już działań. Zdecydowanie najlepszym narzędziem, służącym zarówno wyborowi alternatyw, jak i weryfikacji, są badania ewaluacyjne. Zależnie od tego, na jakim etapie procesu decyzyjnego podejmowana jest ewaluacja, wyróżnić można trzy jej rodzaje:

• ewaluacja ex ante - przeprowadzona przed wdrażaniem programu;
• ewaluacja mid-term - realizowana mniej więcej w połowie wdrażania interwencji (poprzez weryfikację osiągniętych na tym etapie efektów i ocenę dotychczasowej realizacji programu, ma przyczyniać się do usprawnienia procesu jego wdrażania);
• ewaluacja ex-post - przeprowadzana po zakończeniu realizacji programu (ma oceniać rzeczywiste efekty zakończonych interwencji oraz wspierać decydentów w podjęciu decyzji o kontynuacji czy zaniechaniu konkretnego działania).

Ewaluacja w założeniu ma generować wiedzę (nie informacje), która umożliwi decydentom podejmowanie optymalnych decyzji, tzn. takich, które pozwolą na wykorzystanie dostępnych zasobów w najbardziej efektywny sposób. Zmienia tym samym wybór w przemyślaną decyzję publiczną. Jednak samo badanie ewaluacyjne nie jest zwieńczeniem złożonego procesu decyzyjnego, a ewaluacja nie zastępuje podjęcia decyzji. Raport podsumowujący wyniki ewaluacji należy traktować przede wszystkim jako początek, nie zaś podsumowanie dyskusji. Zapotrzebowanie polityk publicznych na ewaluację wynika również z tego, że obywatele przywiązują coraz większą wagę do sposobu wydatkowania publicznych pieniędzy. Rzetelnie przeprowadzona ewaluacja umożliwia decydentom efektywną alokację zasobów i uwalnia podejmowane decyzje od ryzyka zarzutu arbitralności. Legitymizuje podejmowane decyzje i przyczynia się do zwiększania zaufania obywateli w stosunku do władz.

Jednym z podstawowych wyróżników programów innowacyjnych jest ich kompleksowość, szeroki zakres interwencji oraz fakt, że efekty lub oddziaływania mogą być trudno obserwowalne i ujawniać się dopiero po wielu latach od momentu zakończenia programu. Rodzi to szereg problemów, a zarazem wyzwań dla ewaluacji innowacji. Największym wyzwaniem dla ewaluacji innowacji jest pomiar efektów interwencji. Eksperci podkreślają, że jakość ewaluacji zależy od doboru wskaźników, które powinny ułatwiać zarówno pomiar rzeczywistych osiągnięć programu w odniesieniu do założonych celów, jak i ułatwiać ustanowienie systemu monitoringu, który jest źródłem danych wykorzystywanych w procesie ewaluacji. W przypadku ewaluacji programów B+R kwestia doboru kwantyfikowalnych wskaźników, pozwalających na pomiar efektów interwencji, nie stanowi specjalnego problemu. Jest to konsekwencją faktu, iż efekty programów zorientowanych na rozwój działalności B+R przybierają najczęściej postać konkretnych, obserwowalnych i łatwo mierzalnych rezultatów, takich jak: liczba publikacji, liczba zgłoszeń patentowych, ilość cytowań w fachowej prasie. Są to typowe wskaźniki rezultatu (output indicators), które wyrażane są w wartościach fizycznych lub pieniężnych. Pozyskanie danych dla takich wskaźników zazwyczaj jest uproszczone, gdyż są one umieszczane w oficjalnych, publicznie dostępnych statystykach. W przypadku programów innowacyjnych, efekty działań bardzo rzadko przybierają postać ,,czystych” rezultatów (outputs), które w prosty sposób mogą zostać uchwycone za pomocą mierzalnych, kwantyfikowalnych wskaźników. Programy innowacyjne utożsamia się raczej z oddziaływaniem (impact), a nie produktami czy rezultatami. Oddziaływanie dotyczy konsekwencji programu, które wykraczają znacznie poza bezpośrednie, obserwowalne efekty i jako takie wymagają zupełnie innych wskaźników. Szacowanie oddziaływania jest tym bardziej utrudnione, że cele programów innowacyjnych są najczęściej sformułowane w sposób bardzo ogólny, często pozbawiony jednoznacznej interpretacji. Do najpopularniejszych należą: wzrost konkurencyjności regionu i gospodarki narodowej, tworzenie lepszych miejsc pracy, stwarzanie przedsiębiorstwom możliwości trwałego rozwoju. Takie pojęcia jak konkurencyjność, wzrost, rozwój czy nawet nauka często budzą kontrowersje w momencie podjęcia próby jednoznacznego zdefiniowania. Znalezienie operacyjnych definicji dla wielu określeń, którymi twórcy programu posłużyli się, by określić jego cele, definicji, które byłyby użyteczne z punktu widzenia tworzenia systemu wskaźników mierzących stopień osiągnięcia celów programu, nie jest zadaniem łatwym.

Podstawowym problemem w procesie ewaluacji innowacji jest dobór wskaźników. Bardzo trudno jest mierzyć efekty interwencji, kiedy brakuje wskaźników lub ich liczba jest bardzo ograniczona. Biorąc pod uwagę, iż zasadniczym celem ewaluacji jest ocena skuteczności danej interwencji, dobór wskaźników umożliwiających ten pomiar jest kwestią o fundamentalnym znaczeniu. Tu należy upatrywać największego wyzwania dla ewaluacji innowacji.

Opracowanie: Robert Krupowicz, w oparciu o Metody ewaluacji polityk wspierania klastrów ze środków strukturalnychpod red. nauk. Macieja Stawickiego i Wojciecha Pandera, Warszawa 2008.

„Skuteczne Otoczenie Innowacyjnego Biznesu” jest inicjatywą realizowaną w ramach projektu systemowego PARP „Rozwój zasobów ludzkich poprzez promowanie wiedzy, transfer i upowszechnianie innowacji”, współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego ze środków Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Priorytet II, Poddziałanie 2.1.3.